Hipoteka przymusowa stanowi swego rodzaju środek egzekucyjny, który prowadzi do zabezpieczenia możliwości dochodzenia roszczenia stwierdzonego w tytule egzekucyjnym. Hipoteka przymusowa nie powstaje na mocy umowy, czy też na mocy jednostronnego oświadczenia woli właściciela nieruchomości. Wierzyciel składa bowiem wniosek z załączonym do niego tytułem uprawniającym do prowadzenia egzekucji. Powstaje więc de facto bez zgody właściciela nieruchomości. Może również zostać ustanowiona wbrew jego woli – stąd też jest nazwa.

Wniosek o wpis hipoteki przymusowej składa się w wydziale ksiąg wieczystych sądu rejonowego prowadzącego księgę wieczystą ustanowioną dla nieruchomości, na której wierzyciel chce ustanowić hipotekę przymusową. We wniosku określa się nieruchomość wraz z numerem jej księgi wieczystej, wysokość hipoteki przymusowej, dodając do tej wysokości klauzulę: "wraz z odsetkami ustawowymi". Wysokość będzie z reguły równa wysokości wierzytelności stwierdzonej prawomocnym orzeczeniem.

Hipoteka przymusowa zostaje ustanowiona w chwili wpisania do księgi wieczystej. Od tego momentu wywiera wszelkie skutki prawne, zapewniając wierzycielowi bardziej komfortową sytuację i większe szanse odzyskania swojej należności.

Co dzieje się w przypadku, gdy nieruchomość stanowi na zasadzie wspólności ustawowej współwłasność małżonków? Konieczne jest wtedy rozszerzenie klauzuli na drugiego małżonka, a więc spełnienie warunku przewidzianego dla prowadzenia czynności egzekucyjnych z nieruchomości po jej zajęciu w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości.

Cecha charakterystyczną tego rodzaju hipoteki jest natychmiastowa wymagalność zabezpieczonej przez nią wierzytelności w razie dokonania sprzedaży, wydzierżawienia , wynajęcia lub innego odpłatnego udostępnienia obciążonej nieruchomości.

Przepisy dotyczące omawianej hipoteki są bardzo nieprecyzyjne, w związku z czym pojawia się wiele wątpliwości, przede wszystkim co do samej istoty tej hipoteki, wszelkie rozważania na ten temat skazane są na większą lub mniejszą dowolność interpretacyjną.